Trần Thị Bông Giấy

(Trích NHỮNG MẨU RỜI DẤU ÁI Tập I)

(Kiến Thức Văn Học)

(Viết cho Âu Cơ, con gái đã đọc một cách say mê

Tội Ác Và Hình Phạt khi chưa đầy 14 tuổi.)

Năm 1812, chỉ 9 năm trước khi Dostoievski chào đời, vị Hoàng đế lừng danh nước Pháp, Napoléon đệ I, và cả đạo quân hùng hậu của ông đã bị tống khứ ra khỏi nước Nga trong cuộc chiến Franco-Russie (kéo dài từ 24/6/1812 đến 30/12/1812). Sự kiêu hãnh theo điều này lan tràn trong toàn thể nước Nga. Tại một hội nghị ở Vienne, Alexandre I, vị Nga hoàng trẻ tuổi đọc lên bài diễn văn ca ngợi cái chiến thắng vang lừng ấy. Dân chúng Nga trong cơn say sưa cao độ của lòng yêu nước đã tự cho rằng quốc gia họ hơn hẳn các nước Tây Âu.

Tuy nhiên, một sự thật vẫn xảy ra ở Nga là giai cấp nông nô còn hiện hữu và những luật lệ khắc nghiệt của giới quý tộc và giới tu hành vẫn cứ vững mạnh. Lớp dân chúng, đại đa số đều nghèo khổ và ngu dốt. Khái niệm về sự tự do cá nhân đã từ lâu ổn định trên các nước Anh, Pháp, Mỹ, thì lúc bấy giờ chỉ mới bắt đầu xâm nhập vào nước Nga.

Đó là một thời kỳ vô cùng rối loạn về thay đổi chính trị và xã hội ở Nga. Mọi người dân hầu như cảm nhận rằng quê hương họ đang sắp sửa bước vào một kỷ nguyên mới trên đủ mọi mặt (trước khi dẫn đến tột điểm cuối cùng hoàn toàn cắt đứt với quá khứ là cuộc cách mạng vô sản 1917 xảy ra gần một thế kỷ sau.)

Chào đời năm 1821, đúng vào thời điểm Púshkin bắt đầu bước lên đài danh vọng và Gogol còn chưa được ai biết đến, cũng là thời gian trị vì ngai vua của Alexandre I, Dostoievski đã sống trọn đời mình trong cuộc chuyển hướng đổi thay của vùng trời nơi ông được sinh ra tại đó. Ông rút tỉa những kinh nghiệm tận cùng trải qua từ cuộc xáo trộn quan trọng của quê hương, cho đến những đắng cay nghiệt ngã phải nhận lãnh trong số phận riêng để giới thiệu vào thế giới văn chương bằng một tài năng phong phú đã được Thượng Đế ban riêng như một thứ gia tài hiếm có. Từ thuở thiếu niên, sự bất hạnh của kẻ khác đã tạo nên trong ông một ấn tượng mạnh mẽ. Suốt cả cuộc đời về sau, “đau khổ” hiện hữu là chủ đề chính trong các tác phẩm lớn của ông. Đau khổ cần thiết phải có để làm thăng hoa cuộc sống. Đau khổ trở thành mật ngọt cứu rỗi linh hồn con người.

Được nhìn nhận bởi André Gide(1) là “văn hào vĩ đại nhất thế giới” và được Freud đặt để vị trí cạnh bên chỗ đứng Shakespeare(2), có thể nói rằng không tác giả nào viết về cá chất người Nga một cách hoàn hảo cho bằng Dostoievski, nhà văn lớn mà tính chất vĩ đại của văn chương ông không chỉ được công nhận riêng đối với dân tộc Nga mà còn đối cả với bên ngoài thế giới.

Dù rằng suốt gần một thế kỷ trôi qua kể từ khi tiếng tăm Dostoievski lên tới tột đỉnh danh vọng, cuộc cách mạng chính trị và kinh tế rộng lớn đã chiếm chỗ trong toàn thể nước Nga, nhưng cái tinh thần Nga của người dân Nga được khám phá từ Dostoievski vẫn y như cũ.

Nếu muốn hiểu về dân tộc và dân chúng Nga, người ta phải đọc văn chương Dostoievski, bởi không có gì thâm thúy và chính xác hơn trên vấn đề này ngoài nguồn cội ấy. Và cũng hơn tất cả mọi nhà văn Nga khác, Dostoievski chính là “một người Nga” thuần túy. Một người Nga nguyên thủy trên cả hai nghĩa đen và bóng của từ ngữ này.

[]

I.

Dostoievski là một nhánh trong một họ tộc quí phái cổ kính xứ Lithuanie, một vùng thuộc Nga, nằm về hướng tây-bắc nước Nga.

Cái họ Dostoievski phát sinh từ chữ “Dostoyny” có nghĩa là “giá trị” hay “xứng đáng”. Hậu duệ của dòng dõi này được gọi là “Dostoyniki” (“những người giá trị của Hoàng thân”).

Cùng gốc rễ còn có Dostoyevo, tên một tỉnh lỵ cách chừng 50km về phía Pinsk (chỗ hợp lưu của các dòng sông Pina và Pripyat, nằm ở vùng cận đông của kênh đào và cũng là hải cảng quan trọng Dneprovsko-Bugski), trong đó bây giờ chỉ toàn người Bạch Nga sinh sống. Năm 1506, một tiền nhân nhiều đời của nhà văn, Danila Ivanovich Irtish, được vị hoàng thân địa phương ân thưởng cho một phần đất của tỉnh, và người cháu nội vị tiền nhân này đã đổi họ thành ra Dostoievski.

Ngay thời ấy, người Lithuanie đã bị ảnh hưởng người Ba Lan rất nhiều, nhưng về sau, nhà văn luôn luôn nhấn mạnh sự phân biệt: “Dòng tộc Dostoievski là người Lithuanie chứ không phải Ba Lan. Lithuanie và Ba Lan là hai xứ sở hoàn toàn khác biệt.”

Tuy nhiên, các ranh giới địa lý và tôn giáo giữa Lithuanie và Ba Lan thì liên tục ở vào tình trạng thay đổi.

Cuối thế kỷ 16, những phần tử trong dòng tộc Dostoievski có thể được tìm thấy ở Lithuanie, Ba Lan và Nga. Đây là thời kỳ náo động dữ dội: sự xung đột giữa Nga và Ba Lan xảy ra không ngớt, và một cuộc chiến đấu cuồng điên đau khổ liên tiếp tiến hành giữa người Nga Chính Thống giáo và Ba Lan Thiên Chúa giáo.

Các nhánh của họ tộc Dostoievski có mặt trên cả hai phía và đạt những kết quả khác nhau. Phía Ba Lan Thiên Chúa giáo dành được địa vị trong hàng ngũ chính quyền cao cấp, còn phía những người Dostoievski Chính Thống giáo lại rơi vào tình trạng sống tồi tệ. Vài lý do cho sự sút kém này có thể được tìm thấy trong những tập hồ sơ pháp lý của thời ấy.

Đặc biệt, dòng tộc Dostoievski bị mang tiếng xấu về cách cư xử hung tợn. Có vài tội ác vang dậy khắp vùng. Ví dụ,

ngày 14/10/1606, Marina Stefanovna Dostoievskaya nhử người chồng, Stanislav Karlovich, tới căn nhà tắm trong trang trại của họ. Khi ông này xuất hiện bèn bị ngay một người đầy tớ bắn bị thương. Máu chảy lênh láng, Stanislav lớn tiếng cầu cứu nhưng không thấy ai chạy đến. Ông vừa đi vừa vấp té về phía căn nhà chính, nhưng vợ ông đã cài chốt cửa lại. Ông đứng ngoài trời, cầu xin được vào, bất thần lại bị người đầy tớ tấn công lần nữa –lần này bằng gươm. Còn bà vợ Marina Dostoievskaya lại rít lên với người đầy tớ: ‘Đưa ông ta xuống địa ngục đi!’ Ông chồng gục chết. Những con chó, những con heo vây quanh cái xác. Còn Marina thì giấu kẻ sát nhân trong vựa thóc. Vài ngày sau đó, người ta thấy tên đầy tớ này đứng kế bà chủ trong buổi tang lễ của chồng.

Những tài liệu hợp lý khác lại nói lên các cuộc phiêu lưu đầy máu của những người trong dòng tộc Dostoievski tại các vùng đất láng giềng; hoặc cái ý muốn nung nấu sự chiếm lấn của họ trên tài sản thuộc chính quyền và giáo hội.

Tuy nhiên, giống như sự diễn tả về sau trong các tiểu thuyết của nhà văn, cũng đã có sự xuất hiện của những khuôn mặt thánh thiện. Vào đầu thế kỷ 18, Akindy Dostoievski là tu sĩ trong một tu viện đáng tôn kính ở Kiev.

Từ thế kỷ 17, những người Dostoievski Chính Thống giáo đã đến định cư tại Volhynia, xứ Ukraine. Do những tiêu xài quá độ mà họ bị mất hết tiền bạc, tài sản.

Nhà văn tương lai xuất thân từ một gia đình công chức nghèo khổ. Cả hai phía ông cố và ông nội đều là tu sĩ trong giáo hội Uniat Ukrainian ở Bratslava, một tỉnh thuộc vùng Podolsk của Ukraine. Tại đây, ông Mikhail Andreyevich Dostoievski (cha của nhà văn) được chào đời năm 1789.

II.

Trong thế giới văn chương, có vài người cha của các nhà văn được đề cập tỉ mỉ với tầm vóc quan trọng, nhưng không ai từng gợi hứng cho các cuộc bàn cãi nhiều như ông Mikhail Andreyevich (cha của Dostoievski). Nói về ông, người ta nghĩ ngay đến hai luồng dư luận đối nghịch dữ dội:

1/ Từ Lyubov Dostoievskaya, con gái nhà văn, diễn tả ông nội giống như một bạo chúa chuyên chế trong gia đình, tính tình keo kiệt bủn xỉn, say sưa, dữ tợn và trụy lạc.

2/ Từ Andrei Mikhailovich Dostoievski, em trai nhà văn, nói về cha như một người biết yêu thương gia đình, dẫu tính khí bất thường, mau nổi nóng, nhưng lại có từ tâm.

Tuy nhiên, theo nhiều tài liệu để lại, bác sĩ Dostoievski rõ ràng là một người phức tạp với những dấu nét xung đột cá nhân. Vẻ bề ngoài buồn sầu, ảm đạm, lầm lì ít nói, tính nết đa nghi, khó chịu, ông cũng lại là một người can đảm, đầy nghị lực, không ngừng nghĩ đến vợ con và sâu xa tận tụy vì họ.

Giống như cha và ông nội, năm 15 tuổi, ông Mikhail Andreyevich Dostoievski được chỉ định đi vào con đường tu hành. Những năm tháng trải qua ở tu viện trong Kamenets-Podolsk đã cho ông một nền giáo dục tốt, đặc biệt về ngôn ngữ và văn chương.

Nhưng khác với tiền nhân, ông Mikhail cảm thấy không có tiếng gọi thiêng liêng tuôn chảy trong hồn. Do đó, lúc 20 tuổi, sau khi tốt nghiệp tại tu viện Kamenets-Podolsk, thay vì tiếp nhận chức vụ linh mục, ông lại bỏ trốn, thẳng đường đến Moscow học về thuốc. Cuộc tan vỡ gia tộc rõ ràng bi thảm. Về sau, ông thất bại trong việc nối lại giao hảo với gia đình. Cũng vì thế mà không ai trong số các con ông từng biết được những họ hàng phía bên nội.

Mùa thu năm 1809, (một phần do bởi sự trôi chảy trong tiếng Latin), ông Mikhail Andreyevich Dostoievski được cấp một học bổng tại trường Y Khoa Phẫu Thuật Hoàng Gia Moscow, nơi đào tạo những y sĩ giải phẫu cho lục quân và thủy quân. Hầu hết sinh viên tại đây đều trẻ tuổi, xuất thân từ những gia đình trung lưu hay bình dân. Thời gian này thật khó khăn cho Mikhail Andreyevich. Ông không có phương tiện, lại chẳng quen biết ai; nhưng với ý chí bất khuất, ông cố gắng tối đa để luôn luôn đạt tới vị trí dẫn đầu trong chương trình học.

Cuộc xâm lăng của Napoléon năm 1812 kết thúc sự học của Mikhail Andreyevich. Ông bị gửi ra tiền tuyến. Trong trận Borodino, Mikhail Andreyevich làm việc tại một bệnh viện dã chiến. Mùa thu năm đó, ông nổi bật trên vai trò phục vụ hăng say và can đảm trong cuộc tản cư hơn ba mươi ngàn thương binh khỏi Moscow. Về sau, ông tham gia chiến dịch chống lại chứng thương hàn khi ấy đang lan tràn trầm trọng trong nhiều tỉnh.

Sự tận tình của Mikhail Andreyevich Dostoievski trong vô số các vụ phẫu thuật, những cảnh tàn phá dữ dội nhìn thấy hằng ngày trong thời kỳ chiến tranh đã để lại dấu ấn nặng nề trên cá chất ông. Ông thường xuyên gay gắt, nghiêm khắc và rất hiếm khi cười. Tuy nhiên, sự chuyên cần và nhiệt tâm đã dẫn Mikhail Andreyevich đến những thăng tiến vững vàng trong nghề nghiệp. Năm 1813, ông được ban thưởng chức vụ bác sĩ chính thức, và năm 1818, được chỉ định làm giám đốc bác sĩ trưởng tại Quân Y Viện Moscow.

Năm 1819, ông cưới một cô gái 19 tuổi tên Maria Fyodorovna Nechayeva làm vợ. Khi đứa con đầu lòng chào đời, để có được một đời sống ổn định, gần cuối năm 1820, ông đệ đơn xin giải ngũ.

*

* *

Tính tình hoạt bát vui vẻ, Marya Fyodorovna là con gái của Fyodor Nerchayev, vị thương buôn giàu có ở Moscow nhưng đã mất gần hết tài sản trong cuộc xâm lăng năm 1812 của quân đội Napoléon.

Giống như nhiều người trong gia đình, bà cũng có khiếu âm nhạc và duy trì mối ưa thích sâu xa về văn chương nghệ thuật trong tâm khảm. Ông ngoại bà, Mikhail Kotelniski, là người có kiến thức rộng, ham đọc sách, hành nghề sửa bản in thử tại cơ quan Báo Chí Giáo Hội trong Moscow. Người chú tên Vasily Kotelniski là giáo sư y khoa của trường Đại Học Moscow. Khi bà được 13 tuổi, mẹ chết. Một cô gái trẻ tên Olga Yakovlevna vào thay thế vai trò người mẹ. (Trong nhiều năm sau, bà dì ghẻ này không nhận được sự đón tiếp ấm áp của gia đình Dostoievski).

Cuộc hôn nhân với Mikhail Andreyevich Dostoievski không nẩy sinh từ lý do tình cảm. Là con gái một thương buôn bị phá sản, Marya Fyodorovna chỉ đơn giản nghĩ đến việc lấy chồng như một sự nương tựa vào người đàn ông có thể bảo bọc cho mình. Bà chị lớn tên Alexandra được nhiều may mắn hơn trên phương diện này; bà lấy một thương buôn rất giàu tên Alexandre Kumanin. Về sau, bà cũng là mẹ đỡ đầu của tất cả các đứa con nhà Dostoievski. Nhưng dẫu với điều này, mối liên hệ giữa hai gia đình vẫn gượng ép. Vị bác sĩ kiêu hãnh xem sự trợ giúp tài chánh của bà chị vợ cho gia đình ông giống như một sự sỉ nhục, và cậu con nhà văn tương lai lại có chút coi thường đối với “những vị chủ quán đáng thương” này. (Dù vậy, ở vào tuổi thanh niên, mỗi khi túng tiền, gia đình Kumanin lại là những “quý nhân” quan trọng của chính Fyodor Dostoievski).

Cũng nhờ ảnh hưởng họ hàng của Marya Fyodorovna mà từ năm 1821, bác sĩ Mikhail Andreyevich Dostoievski được nhận vào làm việc trong bệnh viện Mariinskaya được dựng nên khoảng giữa 1803-1806, dưới quyền bảo trợ của Hoàng hậu Nga.(3)

III.

Mariinskaya là bệnh viện dành riêng cho người nghèo, tọa lạc tại một trong các vùng dơ bẩn tồi tàn nhất ở ngoại ô Moscow. Cặp vợ chồng trẻ xây tổ ấm trong tòa nhà bên phía phải của bệnh viện.

Nơi đây, Fyodor Mikhailovich DOSTOIEVSKI chào đời ngày 30/10/1821.

Vài năm sau, gia đình dời sang tòa nhà phía trái và lưu trú trên tầng lầu nhìn ra đường phố. Trong khoảng không gian cô lập xa rời những bệnh nhân lao phổi của bệnh viện, cắt đứt hẳn với thế giới bên ngoài, thời thơ ấu của Dostoievski đã trải qua.

Vùng đất chung quanh cũng chẳng mấy gợi nên bao nhiêu thích thú. Dân chúng không tùy thuộc vào xứ đạo. Đàng sau bệnh viện là nhà xác, nơi dung thân cho những tên du thủ và cướp bóc. Gần đó là một trạm dừng của những phạm nhân bị chuyển đi Tây Bá Lợi Á. Bên ngoài cửa sổ phòng khách, thỉnh thoảng vẫn có các người tù khổ sai kéo lê mệt nhọc tấm thân còm cõi dọc dài con đường Novya Bosyedomka trên chuyến lưu đày khổ sai của họ.

Phần đen tối của cuộc đời được nhìn thấy rất sớm dưới đôi mắt Dostoievski.

Trong căn nhà thời thơ ấu, nhà văn thường xuyên chứng kiến cảnh tượng ảm đạm về sự đau khổ, nghèo khó và sự chết.

Cũng từ tuổi nhỏ, Dostoievski đã học cách cưu mang sự đau khổ sâu xa bên trong tâm hồn mình.

Người anh cả Mikhail, lớn hơn một tuổi, và cô em gái kế Varenka lại nhỏ hơn Dostoievski một tuổi.(4) Riêng Andrei, em trai nhà văn, lại có một tầm quan trọng cho giới học giả bởi những hồi ký ông viết về thời thơ ấu của đám trẻ nhà Dostoievski. Ngoài những thư từ liên lạc giữa Fyodor và cha mẹ, tập hồi ký của Andrei đã soi sáng rất nhiều những diễn biến trong thuở thiếu thời của nhà văn.

Nơi cư trú của gia đình Dostoievski tương đối khá rộng. Đó là một căn chung cư dính liền với nhà thương Mariinskaya, dành riêng cho nhân viên bệnh viện. Từ ngoài bước vào là một tiền sảnh nhỏ, ban ngày dùng làm nơi khám bệnh tư của bác sĩ Dostoievski, ban đêm là chỗ ngủ của Mikhail và Fyodor, hai cậu con trai lớn. Kế tiếp là phòng khách rộng có ba cửa sổ nhìn ra sân và hai cửa sổ khác nhìn bao quát khắp đường phố. Phòng đọc sách cạnh bên, hơi nhỏ hơn phòng khách và cũng có những cửa sổ nhìn ra đường phố. Nơi đây, bác sĩ Dostoievski từng dạy những buổi học Latin cho hai người con lớn và hằng buổi chiều, cả nhà quây quần lại, đọc sách cho nhau nghe. Đàng sau phòng đọc sách là phòng ngủ rộng, ngăn ra làm hai buồng nhỏ bằng một bức tường thấp, một căn dành cho hai ông bà Dostoievski, căn còn lại là chỗ ngủ của các người con nhỏ.

Với quá trình giai cấp tu sĩ nghèo khổ, và lúc bấy giờ, từ sáng đến tối chỉ toàn nhìn thấy sự nghèo khó, bác sĩ Dostoievski không ngừng bị ám ảnh bởi sự sợ hãi nghèo khổ. Đầu óc ông lúc nào cũng lởn vởn ý tưởng làm sao để đưa gia đình lên một địa vị đáng tôn kính hơn trong xã hội. Cuộc tranh đấu thật gay go. Trong vai trò bác sĩ tại bệnh viện Mariinskaya, lương của ông chỉ được vài trăm rúp một năm; có những lần ông phải vay trước mới đủ cho gia đình xoay sở. Tuy nhiên, ông được cho phép chữa bệnh riêng ngoài giờ làm việc và thu được một số lợi tức kha khá.

Để phù hợp với địa vị bác sĩ, ông đã tậu một chiếc xe bốn ngựa và thuê được 7 người hầu phục vụ trong gia đình. (Nông nô ở Nga thời ấy đầy dẫy và thuê giá rất rẻ. Một gia đình khá giả thường có khoảng 60, 70 nông nô.)

Theo từng ngày, nghề nghiệp của bác sĩ thăng tiến. Các huân chương “vì những phục vụ đặc biệt” thường xuyên được trao vào tay ông. Cuối cùng, ông đạt tới chức giám đốc bác sĩ trưởng bệnh viện Mariinskaya. Cho đến tháng 4/1828, ông nhận huy chương hạng ba và được đề cử lên hàng hội viên hội đồng y khoa trong toàn nước Nga. Điều này tạo cho ông cái quyền ngang hàng với giới quý tộc trong hệ thống giai cấp ở Nga. Không bỏ lỡ cơ hội, bác sĩ vội vã đệ đơn lên triều đình. Vì vậy, ngày 28/6/1828, tên của ông cùng hai người con lớn (Mikhail và Fyodor Dostoievski) được ghi vào hàng danh sách giới quý tộc cha truyền con nối ở Moscow.

IV.

Đám trẻ bắt đầu sự học của họ vào tuổi lên bốn. Người mẹ dạy các con những mẫu tự Nga xuyên qua quyển Cựu Ước & Tân Ước. Một cách tự nhiên, Thánh Kinh là quyển sách quan trọng nhất trong lối giáo dục của gia đình Dostoievski.

Là một phụ nữ thụ động, bà Dostoievski hiện thân cho kiểu mẫu dịu dàng, hy sinh, tôn kính chồng và lúc nào cũng chỉ quanh quẩn trong nhà. Bà rất sùng đạo Thiên Chúa. Fyodor học được lòng sùng kính này từ khi thơ ấu vẫn quỳ bên gối mẹ mà nghe giảng giải. Nhà văn luôn giữ trong tim hình ảnh mẹ như một thiên thần vừa giang rộng đôi cánh bay vừa cất lời hát: (5)

“J’ai le coeur tout plein d’amour,

Quand l’aurez-vous à votre tour?”

(Tôi có trái tim đầy tình tự.

Còn em, đến bao giờ mới được điều trên?”

Ngoài ra, đám trẻ còn được ban cho những bài học rút từ quyển sách phiên dịch từ tiếng Đức: Một Trăm Lẻ Bốn Câu Chuyện Các Thánh Chọn Lọc Từ Cựu Ước Và Tân Ước Dành Cho Trẻ Em. Quyển sách to lớn này, một gạch chéo giữa các câu chuyện trong Thánh Kinh và sách giáo lý, được đòi hỏi thuộc lòng. Sự sáng tạo thế giới, hai vị thủy tổ Adam và Eva trong vườn Địa Đàng, Cơn Đại Hồng Thủy, cuộc phục sinh Lazarus... là những nguyên ủy đầu tiên về đạo Thiên Chúa mà Dostoievski đã học được và về sau chiếm một vị trí rất lớn trong văn chương ông.

Không dữ kiện quan trọng nào trong gia đình Dostoievski lại không được mở đầu bằng một cuộc thánh lễ. Do đó, lòng mộ đạo của Fyodor khai mở rất sớm.

Ngay cả trước khi biết đọc, Fyodor đã bị xúc động sâu xa bởi các huyền thoại về đời sống những vị thánh trên con đường tu khổ hạnh đi đến cùng Thượng Đế với tấm lòng trắc ẩn vị tha. Trên hết, Chúa Jésus là kiểu mẫu trong sạch, hy sinh hoàn hảo nhất. Ngay từ tuổi nhỏ cho đến mãi về sau, nhà văn luôn bị mê hoặc bởi hình ảnh cao thượng của Đấng Cứu Thế. Ngoài ra, quyển sách của thánh Job, một bi kịch tôn giáo, cũng đã mang một tác động to lớn.

[Trước khi chết, Dostoievski đã viết cho vợ những lời này: “Anh đọc Job và bị đau đớn đến độ ngây ngất. Anh đặt sách xuống, đi vòng vòng quanh phòng nhiều giờ. Điều duy nhất anh có thể làm là giữ cho mình khỏi khóc. Thật lạ, Anya à, đó là một trong những quyển đầu tiên làm xúc động anh sâu xa khi anh mới chỉ là một đứa trẻ”.]

Khi đám trẻ còn bé, một thầy giáo tư được mời tới dạy kèm cho họ. Anh em Dostoievski đặc biệt giỏi tiếng Pháp và ông cha bác sĩ tỏ ra rất kiêu hãnh khi họ vinh danh ông với lòng kính trọng bằng tiếng Pháp trong ngày lễ tên thánh của ông.

Với bác sĩ, phương tiện thu thập hiểu biết hay ho hàng đầu chính là sự đọc sách. Do đó, ông không ngừng rèn luyện các con sự ý thức quan trọng của việc tự kỷ và lao động đầu óc.

Riêng hai cậu con trai lớn, bác sĩ thường lưu ý họ –như một tấm gương sáng- về vị tu sĩ trong bệnh viện, người đã hoàn thành tốt những cuộc thi vào đại học, xong kết luận: “Tưởng tượng các con ta mà làm được thế, ta hẳn sẽ chết trong an ổn.”

Những lời này của ông đã là nguyên nhân thúc đẩy và làm tăng trưởng ước muốn thành công trong hai người con lớn.

[Dostoievski viết trong tác phẩm Tuổi Trẻ Trinh Nguyên rằng: “Từ khi tôi bắt đầu biết mơ mộng, ngay thuở ấu thời, kéo dài trong mọi hoàn cảnh sống về sau, tôi không làm việc gì mà không tưởng nghĩ đến câu nói ấy của cha tôi.”]

Bác sĩ tỏ ra rất gắt gao trong việc học của đám con, đặc biệt với Mikhail và Fyodor. Trong các ngày nghỉ lễ, ông cũng buộc họ phải chu toàn các bài toán hình học để thì giờ khỏi bị lãng phí. Tệ hơn cả là các bài học Latin do chính ông dạy cho hai con.

[Trong tập hồi ký, Andrei Mikhailovich đã minh họa được một bức vẽ sống động về người cha khí chất nóng nảy: “Các anh tôi luôn sợ hãi những buổi học Latin, thường kéo dài khoảng một giờ, hay hơn chút nữa. Họ chẳng dám ngồi và cả không dám tựa tay lên mặt bàn. Họ phải đứng thẳng giống như những tượng đá, khi đến lượt ai thì người ấy cúi đầu trả bài ‘mensa, mensae’ hoặc cùng đọc to ‘amo, amas, amat’ (...)

Dù rằng tốt tính, cha cũng là một người cực kỳ không kiên nhẫn. Trên tất cả, ông mau nổi nóng. Nếu chẳng may trong lúc trả bài mà các anh vấp phải một lỗi nhẹ nhất, cha cũng la thật lớn, gọi họ là đồ khùng điên lười biếng. Trong cơn giận cao độ, dù ít khi xảy ra, ông ngưng ngang bài học. Điều này phải kể là tồi tệ hơn bất cứ hình phạt nào.”(6) Với Fyodor, các bài học Latin lại là đặc biệt khó. “Họ cười vào tôi bởi vì tôi không thể theo kịp anh tôi”, nhiều năm sau, nhà văn viết.]

V.

Gia đình Dostoievski không bao giờ viếng thăm ai hoặc chấp nhận khách đến thăm viếng. Con cái cũng chẳng được cưng chiều âu yếm hoặc để cho tự do phóng túng. Tất cả đều rất kỷ luật, thận trọng và ý tứ đối với mọi người lẫn thực trạng sống chung quanh.

Ngoài vài đứa trẻ gia đình các nhân viên cùng cư ngụ chung trong khu bệnh viện, anh em Dostoievski không có bạn chơi cùng tuổi và cũng gần như không liên lạc với thế giới bên ngoài. Có một cô gái nhỏ 9 tuổi, bạn thân nhất của Fyodor, một ngày kia được tìm thấy bị hiếp trong sân bệnh viện. Cô chết ít lâu sau đó. Biến cố kinh khủng này làm thành một ấn tượng sâu đậm trong tâm hồn nhà văn và sẽ trở đi trở lại mãi trong các tác phẩm của ông về sau.

Bác sĩ Dostoievski cố gắng giữ không cho đám con đến gần những bệnh nhân và không bao giờ cho phép họ ra khỏi bệnh viện mà không có sự đồng hành của người hầu hay cha mẹ. Mãi đến năm 16 tuổi, Fyodor đi đâu cũng có người lớn kèm theo một bên. Nhưng khi đám trẻ lén trốn đi đến chơi nhà chị người làm Maria Grove đáng yêu, cư ngụ phía đàng sau bệnh viện, hai người con lớn luôn dẫn đầu các trò tinh nghịch.

Tính tình Fyodor đặc biệt nóng nảy. Cha mẹ gọi ông là “đứa bộp chộp”. Ông bị tiếng ngoan cố và hay thề thốt. “Từ từ nào, Fedya, nếu không con sẽ bị mắc vào điều ấy”, cha ông thường cảnh giác. “Rồi sẽ thấy, con phải kết thúc cuộc đời bằng cái mũ đỏ mà thôi!” Vị bác sĩ, tiên tri một cách vô thức khi ám chỉ đến những cái mũ đỏ các người tù lao dịch phải đội trong trung đoàn khổ sai ở Sibérie.

Tuy nhiên, cái thế giới nhỏ bé thân mật với những luật lệ bất biến trong gia đình; đàng sau cánh cổng rào khu vườn bệnh viện có những bệnh nhân mặc áo ngủ, đội mũ ấm, vừa tản bộ vừa trò chuyện; các lời kể về Con Chim Lửa và Chàng Ivan Tsarevich của cô y tá Lukerya; buổi lễ nhà thờ ngày Chủ Nhật dài thậm thượt phải đứng suốt và các buổi đọc sách ban đêm trong gia đình... tất cả đã chính là những hình ảnh tổng hợp, kết nên thời thơ ấu của Dostoievski. Ông gìn giữ kỷ niệm về bà vú già to lớn tên Alyona Frolovna đã dạy lời cầu nguyện cho ông khi lên ba tuổi. Ông tích trữ hình ảnh những cuộc dạo chơi mùa hè trong rừng Mary, các cuộc hành hương hằng năm tại tu viện St. Trinity Sergius ở ngoại ô Moscow, lối kiến trúc ngôi giáo đường Kremlin trang trí đẹp đẽ, giọng hát thánh lễ và vô số khách hành hương... như những gia sản êm đềm quý báu.

Chân dung Dostoievski là “nhà văn của giới nghèo, xuất thân trong một gia đình gần như vô sản” thì không có nền tảng vững chắc.

Giống như hầu hết các nhà văn Nga thế kỷ 19, Dostoievski cũng là một người quý tộc. Tuy nhiên, tính quý tộc của gia đình ông chỉ đứng vào một hàng ngũ thấp hơn so với giai cấp thượng lưu cổ kính mà Tolstoi và Tourgueniev đã thuộc vào. Sự chiến đấu của bác sĩ Dostoievski cho địa vị xã hội của gia đình, chắc chắn đã đóng một vai trò quan trọng trong sự thấm cảm của chàng tuổi trẻ Fyodor về những phân việt giai cấp trong xã hội Nga thời ấy. Những nhận thức tinh tế về nỗi đau khổ của giới người hèn kém –-không phải bắt nguồn từ sự nghèo khó mà chính từ những sỉ nhục phải nhận lãnh từ giới quyền thế-- đã sớm trở thành mối đau khổ lớn của Fyodor Dostoievski.

Nhưng nói chung, giữa ông bà bác sĩ và các nông nô có một quan hệ tốt. Trong tất cả các người hầu, Alyona Frolovna là quan trọng nhất với Fyodor. Vóc dáng cao lớn, béo mập, tâm hồn khoáng đạt, bà ở với ông bà Dostoievski từ khi hai người mới cưới nhau. Năm Fyodor lên ba tuổi, chính bà đã dạy cho cậu câu kinh đọc mỗi đêm trước khi đi ngủ “Lạy Mẹ Maria, tất cả những hy vọng của con đều đặt vào Mẹ. Xin cho con được nương tựa dưới sự che chở của Mẹ.”

[Dostoievski không bao giờ quên câu kinh này. Ông nhắc mãi trong suốt cuộc đời và dạy lại cho các con mình. “Tôi xuất thân từ một gia đình Nga”, ông nói trong tuổi thanh niên, “chúng tôi biết Kinh Thánh ngay từ cái nôi thơ ấu.” Sau vụ cháy tiêu tan tòa thái ấp Darovoyo của gia đình Dostoievski năm 1832, bà Alyona đã sốt sắng dâng biếu cho chủ nhân toàn thể số tiền tiết kiệm của bà: “Xin hãy nhận số tiền hèn mọn này. Tôi không có nhu cầu để tiêu dùng nó.” Dostoievski cũng không bao giờ quên dữ kiện này. Về sau, nhà văn biểu dương Alyona như một điển hình sáng chói của giới bình dân Nga, những người được trui rèn bởi lý tưởng Thiên Chúa giáo.]

Những bà vú thường xuyên thay đổi đã đóng một vai trò quan trọng với đám trẻ nhà Dostoievski. Tài năng những phụ nữ này được phơi bày rõ qua các câu chuyện thần tiên. Khi tiếng kể bắt đầu, đám trẻ bị cuốn hút bởi sự sợ hãi pha lẫn hoan hỉ. Căn phòng không một tiếng động, chỉ âm thanh duy nhất được nghe là tiếng sột soạt của cây bút trong tay bác sĩ bên phòng kế cận; (ông đang viết những toa thuốc và giấy khai tử cho bệnh nhân). Dưới ảnh hưởng của các người đàn bà nhà quê, chuyện dân gian là cái mốc gặp gỡ đầu tiên giữa Fyodor và nghệ thuật kể chuyện.

“Ba tuổi, tôi đã được nghe những chuyện thần tiên không thể nào quên được.”

Sự thích thú của Fyodor trên lãnh vực này càng tăng trưởng sâu đậm hơn qua cuộc thăm viếng của gia đình trong buổi hội ở Shrovetide. Tại đây, nhà văn nhìn thấy ca kịch dân gian thật sự của người Nga với những con gấu nhảy múa, những con khỉ được huấn luyện diễn trò, các anh hề vui nhộn, các người đàn ông khỏe mạnh đi trên hai chiếc cà khêu. Khi trở về, ông nhắc lại mãi một cách thật linh hoạt tất cả những gì nhìn thấy.(7)

Tuy nhiên, các cuộc đi chơi tập thể không mấy khi xảy ra. Trong một dịp duy nhất, bác sĩ đem đám con đến nhà hát xem trình diễn kịch phẩm Những Kẻ Cướp của Schiller do đại diễn viên Mochalov thủ vai chính.

[Kịch phẩm được xem khi Fyodor lên mười lại là nguồn cảm hứng tương lai cấu tạo nên Anh Em Nhà Karamazov: “Ấn tượng mạnh mẽ từ kịch bản này về sau đã có một hiệu quả sâu đậm trên sự khai mở tinh thần của tôi. Tôi luôn luôn ngưỡng mộ Schiller kể từ thuở ấy”, nhà văn viết lúc gần cuối đời.]

VI.

Nếu suy luận như nhiều nhà viết tiểu sử rằng Dostoievski đã có một tuổi thơ đau khổ thì thật không đúng lắm. Tuy là một người nóng tính, nhưng đối với đám con, bác sĩ lại chỉ áp dụng kỷ luật chặt chẽ mà không dùng đến hình phạt nhục thể. Ví dụ, vào mùa hè, khi bác sĩ ngủ trưa, mỗi người con được chỉ định thay phiên nhau đứng cạnh giường phẩy ruồi cho ông bằng một nhánh lá chanh.

[Trong tập hồi ký, Andrei cũng viết: “Nhiều khi cha tỏ ra rất vui vẻ vì hạnh phúc gia đình.”]

Riêng những kỷ niệm về sau nhà văn ghi lại về một “thời thơ ấu bình an” thì thường là bị thúc đẩy duy nhất bởi sự hoài cảm. Dostoievski nhớ lại trong nỗi vui thú đặc biệt về những buổi tối gia đình quây quần tại phòng khách, đọc sách với nhau. Cả cha lẫn mẹ đều là những người đọc sách tuyệt diệu và hai cậu con lớn cũng không thua kém họ. Những tiết mục đọc phong phú và thay đổi luôn luôn. Tác phẩm ái quốc Lịch Sử Nước Nga của Nikolai Karamzin kích thích mạnh tinh thần quốc gia trong Dostoievski. Nhưng phần tiểu thuyết mới là quan trọng hàng đầu. Bác sĩ đặt mua dài hạn tờ Tủ Sách Cho Người Đọc, một tạp chí định kỳ nổi tiếng, chứa đựng rất nhiều tin tức về các biến cố văn chương trong và ngoài nước thời ấy .

Lần hồi từng bước, cậu nhỏ Fyodor được giới thiệu vào thế giới chữ nghĩa qua suốt nhiều kỷ nguyên. Các nhà văn thuộc phái Lãng Mạn làm điên đảo ý nghĩ ông. Các câu chuyện kinh dị của Ann Radcliffe(8) khiến nhà văn “cứng người trong mê say và kinh hãi”. Giữa các thi sĩ Nga, Fyodor ưa thích đặc biệt Vasily Zhukovski và Púshkin. Những bản anh hùng ca của Homer và các tiểu thuyết về một mẫu Hiệp Sĩ hào hoa của Cervantès(9) và Sir Walter Scott(10) được mến chuộng dữ dội.

Các ấn tượng thu nhặt từ văn chương thời thơ ấu đã quan trọng đối với Dostoievski hơn bất cứ điều gì nhận lãnh trong toàn thể cuộc sống. Sự “làm quen” với các nhà văn ngoại quốc từ khi 10 tuổi đã rõ ràng quyết định cái cấu trúc nội tâm nhà văn cao hơn tất cả mọi ảnh hưởng đưa đến từ thiên nhiên hay không khí gia đình. Schiller gây xúc động mạnh cho ông với Những Kẻ Cướp, nhưng cũng tạo trong ông ý niệm đầu tiên về cái Đẹp và lòng cao thượng. E.T.A. Hoff- mann làm say mê ông với các nhân vật mất trí; và Walter Scott đưa dẫn ông vào một thế giới kỳ diệu về các tu viện, các hiệp sĩ và các phụ nữ xinh đẹp kiêu hãnh.

[Gần cuối đời, Dostoievski nhấn mạnh rằng những tác phẩm này rất hữu ích cho giới trẻ, khuyến khích và làm nẩy nở hiệu quả “cảm nghĩ đẹp và cao quý trong tâm hồn” họ.]

Với Dostoievski, những buổi đọc sách thời niên thiếu đã cung cấp được một nền tảng văn chương cho toàn thể đời ông, cấu thành dòng tình cảm chảy suốt trong mọi tác phẩm riêng.

[Về sau, anh em Dostoievski nhớ lại một cách biết ơn sự hoan hỉ của cha mẹ trong những buổi tối đọc sách và cái cách mà họ nói với đám con về những gì đã đọc: “Cha thân yêu nhất đời, làm thế nào con có thể cảm ơn cha cho đủ về sự giáo dục mà cha đã ban cho con.” Mikhail kêu lên trong một lá thư gửi cha năm 1838, “Thật quả tuyệt diệu để trầm tư trên Shakespeare, Schiller và Goethe. Những giây phút như vậy vô cùng giá trị.”]

VII.

Những quan tâm của bác sĩ về gia đình ngày càng gia tăng. Tòa nhà ở bệnh viện trở nên thiếu tiện nghi, chật chội. Đám trẻ phải trải qua những mùa hè trong cái sân đáng sợ của bệnh viện. Riêng bà mẹ thì đang cho thấy có những dấu hiệu đầu tiên về bệnh lao phổi. Phần bác sĩ cũng không khỏe lắm. Công việc của ông, đặc biệt sự khám bệnh tư, đã làm ông kiệt quệ. Do đó, ông bắt đầu tìm kiếm một nơi cư trú khác cho gia đình. Sự thăng tiến lên dòng dõi quý tộc đã khiến ông được quyền có tài sản và nông nô riêng.

Mùa hè 1831, bác sĩ Dostoievski –dùng tên vợ- mua ngôi làng Darovoye trong vùng Toula, cách Moscow chừng 150 cây số. Sở đất rộng hơn năm trăm mẫu và bao gồm 76 nông nô đàn ông.

Không may, một năm sau, 1832, Darovoye bị lửa tàn phá gần trọn; kế tiếp lại kéo theo những rắc rối về sự phân ranh giới vùng đất. Một cựu thiếu tá tên Pavel Khotyaintsev đòi quyền sở hữu vài khu vực điền sản của gia đình Dostoievski. Khi bác sĩ mang kiện, vị thiếu tá đe dọa sẽ mua ngôi làng gần bên với mục đích “bao vây và giữ gia đình Dostoievski trong khu vực giới hạn.” Bác sĩ thắng kiện. Ông dành mua được luôn ngôi làng Cheremoshyna, một điền sản có chừng 67 nông nô; nhưng điều này chỉ càng làm gia đình rơi sâu vào nợ nần hơn nữa.

Dẫu vậy, với đám trẻ nhà Dostoievski, việc tậu mua hai ngôi làng là một biến cố lớn. Từ đó, các mùa nghỉ hè của họ đã trải qua trong đồng quê. Tại đây, họ có thể đùa vui thoải mái như mọi đứa trẻ khác. Trong trò chơi Cao Bồi Và Mọi Da Đỏ hay Robinson Crusoe, luôn luôn cậu nhỏ Fyodor nhận đóng vai chỉ huy một cách đầy dũng cảm.

Thỉnh thoảng cuộc chơi của họ đi quá trớn, chẳng hạn như đám trẻ tự động đóng vai những thiên thần và tuần hành quanh cánh đồng, hát lên những bài thánh ca. Bà mẹ Marya sớm kết thúc trò chơi báng bổ này, nhưng những kỷ niệm như vậy vẫn còn tươi mát khi Dostoievski viết câu chuyện về các trẻ em nhà quê đã bắn vào cái bánh thánh.

Gần Darovoye có một cánh rừng nhỏ được họ đặt tên là Cánh Rừng Của Fedya. Dẫu rằng bị cấm không được chơi trong rừng vì sợ rắn và chó sói tấn công, nhưng Fyodor vẫn âm thầm lang thang nơi đây, lượm những hạt đậu và nấm rơm. Một lần khi lên 11, đang đi trong rừng, ông chợt nghe tiếng ai kêu “Chó sói!” Lập tức, ông chạy tìm trú ẩn nơi nhà một nông nô trong cánh đồng gần đó.

[Thời gian bị lưu đày Tây Bá Lợi Á, ký ức về cuộc gặp gỡ với người nông dân Marey này đã cung cấp cho nhà văn cái sức mạnh tình thương dành cho người nghèo. Marey trở nên là biểu tượng của lòng an ủi, hiện thân cho lớp dân quê khiêm nhường, vị tha, mang cá chất cao quý thật sự của người Nga: “Tôi không thể quên cái cười dịu dàng đầy tình cảm của người nông dân nghèo, cái cách ông làm dấu thánh giá, lắc đầu thì thầm: ‘Nào, nào, đừng sợ!’ và cái cách ông cẩn thận đặt ngón tay chuối mắn, dơ bẩn trên đôi môi run rẩy của tôi. Hẳn nhiên, về sau cũng có những người lớn an ủi tôi, nhưng đã có cái gì thật đặc biệt trong cuộc gặp gỡ đó. Ông nhìn tôi bằng đôi mắt trong sáng và cái cười âu yếm như thể tôi là đứa con của ông thật sự. Ông đâu cần phải làm điều ấy? Ông chỉ là một nông nô thô lỗ và tôi lại là con trai của người chủ ông. Không ai từng biết về sự âu yếm của ông và không ai ban thưởng cho ông cả. Có lẽ ông đặc biệt yêu thích trẻ em. Đã có những nông dân như thế. Sự gặp gỡ xảy ra trong vùng đồng quê hoang vắng, chỉ có Chúa chứng kiến hành động nhân ái sâu xa và sự dịu dàng vô kể của người nông dân Nga thô lỗ, vô học thức này, một người có lẽ chẳng bao giờ mang tư tưởng rằng một ngày trong tương lai, chế độ nông nô sẽ phải bị bãi bỏ.”]

Cũng tại Darovoye mà Dostoievski gặp nàng Agrafena ngây dại, quanh năm suốt tháng chỉ mặc trên người chiếc áo cánh rách rưới, đi chân đất quanh làng, ban đêm thường vào nghĩa trang, kể lễ một mình về đứa con đã chết trong trận cháy làng năm 1832. (Nàng trở thành nhân vật Lizaveta Smerdiakov trong tác phẩm vĩ đại Anh Em Nhà Karamazov về sau.) Ngôi làng Darovoye trở đi trở lại nhiều lần trong các tác phẩm Dostoievski. Nhà văn không bao giờ quên những mùa hè ở Darovoye.

[Năm 1877, không lâu sau khi trở về thăm làng cũ kể từ thời thơ ấu, Dostoievski đã viết trong Nhật Ký Một Nhà Văn: “Cái góc nhỏ bé và không có gì đáng lưu tâm ấy đã ghi dấu một ấn tượng sâu đậm trong tôi cho đến cuối đời.”

Hơn cả thiên nhiên, những nông dân hiền lành của vùng đất thô dã này đã chiếm được một chỗ đứng rất lớn trong tâm hồn nhà văn. Kỷ niệm về những người dân quê làm mạnh thêm trong ông sự tin tưởng rằng “chế độ nông nô phải bị bãi bỏ”.

Trải qua các mùa nghỉ hè tại Darovoye, Dostoievski thâu lượm được rất nhiều hiểu biết xác thật về giới người cùng khổ Nga so với nhiều nhà văn đồng thời. Tuổi thiếu niên vô tư liên hệ với những nông dân rõ ràng cấu thành tư tưởng xã hội của Dostoievski về sau. Có thể nói rằng, qua văn chương, nhà văn đã cố gắng xây dựng một nấc thang quốc gia hòa hợp tốt đẹp giữa giới học thức và giới nông dân, điển hình là các người nhà quê chân thật mà ông quen biết từ khi niên thiếu. Do đó, sự quyết đoán của nhiều nhà viết tiểu sử rằng “Dostoievski không hề giao thiệp thật sự với người dân quê Nga cho đến khi bị lưu đày Tây Bá Lợi Á” thì rõ ràng là sai.]

VIII.

Năm 1833, sau khi hoàn tất sự học tại nhà, Mikhail và Fyodor được gửi theo học trong trường của Monsieur Souchard, một giáo sư nghèo người Pháp, cùng với vợ dạy văn phạm Pháp cho đám trẻ.

Mùa thu kế tiếp, 1834, hai anh em được chuyển sang trung học nội trú Chermak ở Moscow, do Leonty Ivanovich Tchermak làm hiệu trưởng.

Mặc cho sự nóng nảy của người cha, với Fyodor, gia đình vẫn là nơi chốn an toàn thân mật trong tình thương và sự che chở của người mẹ. Ngược lại, một thế giới mới phải tiếp nhận, rõ ràng là đáng sợ. Do đó, sự chuyển đổi từ nhà đến trường học, đặc biệt trong trường nội trú, đã là một cú xốc ghê gớm cho Fyodor.

Ngôi trường Chermak dành cho “nam sinh con nhà quyền quý” vào thời buổi đó được xem là một trong những trường có tiếng nhất của Nga. Học sinh ở đây toàn xuất thân gia đình giàu có và trí thức bậc nhất, địa vị rất cao so với gia đình Dostoievski.

[Trong Tuổi Trẻ Trinh Nguyên xuất bản năm 1875, Dostoievski diễn tả nỗi đau khổ và sự bất an trong nội tâm riêng khi gia nhập vào một xã hội “toàn đám con cái kiêu mạn của những công hầu khanh tướng”.“Mi không được phép ngồi chung với những đứa trẻ quyền quý; mi đến từ một gia đình giai cấp bình dân và không khá hơn của một người hầu.”]

Gửi con vào học trong một trường như vậy rõ ràng là vượt quá khả năng của bác sĩ. Lệ phí mỗi năm phải đóng cho một học sinh là 800 rúp, phỏng bằng số lương hằng năm của bác sĩ tại bệnh viện. Nhưng bác sĩ là một con người kiêu hãnh mang nhiều khát vọng. Thay vì gửi con vào một trường công, ông chọn sự làm việc càng nhiều hơn và chấp nhận sỉ nhục vay mượn từ gia đình Kumanin để đánh đổi cho con một nền giáo dục đáng kính trọng.

Chương trình học rất nặng, đòi hỏi sự cố gắng tối đa. Một ngày học bắt đầu từ 6 giờ sáng và không chấm dứt trước 9 giờ tối. Học sinh phải học đủ các môn (Kinh Thánh, lịch sử, địa dư, tu từ học, toán và y học); các môn nghệ thuật (viết văn, vẽ, âm nhạc, khiêu vũ). Quan trọng hàng đầu là tiếng Latin và tiếng Nga, nhưng học sinh cũng bị buộc phải trau giồi cả tiếng Hy Lạp, Đức, Anh và Pháp.

Thành phần ban giáo sư của trường Chermak được kể là hoàn hảo nhất thời ấy. Có nhiều giáo sư ngoại hạng. Một vị học giả rất nổi danh tên Davydos, là giáo sư văn chương Nga. Vài người là giảng sư đại học Moscow, hay thành viên của Viện Khoa Học. Giữa các giáo sư, có vị thầy người Nga tên Nikolai Bilevich đã đóng một vai trò quan trọng trong sự khai mở kiến thức văn chương cho anh em Dostoievski. Với ông, khoa sư phạm có nghĩa là dạy cho học sinh “sự suy diễn và trình bày mạch lạc mọi ý nghĩ”. Ông cũng là nhà văn, bạn học của Gogol, nên có thể giảng giải rành rẽ cho học sinh về những chủ kiến và tư tưởng trong các trào lưu văn chương hiện hành ở Moscow. Mikhail và Fyodor rất mến mộ ông, xem ông như hình ảnh “vị giáo sư vĩ đại nhất của tất cả các người Nga”. Ngày thứ Bảy, khi hai anh em về nhà, lớp dạy của giáo sư Bilevich đã là đầu đề cho những bàn luận nồng nhiệt. “Ông ta hoàn toàn trở nền thần tượng của họ”, Andrei đã kể lại trong tập hồi ký của mình.

Trường nội trú Chermak nổi tiếng vì đã ban cho học sinh một sự hiểu biết hạng nhất về văn chương. Thư viện rộng lớn với đủ loại sách. Fyodor rất thích thú theo điều này. Chàng tuổi trẻ đã hoàn toàn biến thành kẻ mơ mộng say mê, tìm kiếm sự cô đơn và tự chìm đắm trong thế giới tưởng tượng riêng. Nhà văn đọc tất cả và ghi nhớ tất cả; điều này không chỉ vì tò mò mà còn vì mối say mê văn chương dữ dội làm cho nẩy sinh ra.

Tại trường Chermak, ngoài Mikhai, Dostoievski không có lấy một người bạn.

“Một cậu bé nghiêm trang và đầy nghĩ ngợi, mái tóc màu hung, khuôn mặt xanh lướt”, một bạn học diễn tả Dostoievski như vậy.

Con người từng được cha mẹ gọi là “cậu nhỏ điên đảo” hoang dã sôi động, bấy giờ trở nên buồn tẻ. Sự rực lửa trước kia đã được chuyển hẳn vào nỗi đam mê sách vở. Chẳng bất cứ ai có thể khiến Dostoievski cảm nghe hòa hợp.

[“Trong lớp, tên tôi luôn luôn đứng đầu hạng”, Dostoievski viết trong Tuổi Trẻ Trinh Nguyên (1874), “nhưng tôi không có khả năng giãi bày tâm sự với bất cứ ai trong số bạn học.” Nhân vật chính của tác phẩm này kể lại rằng, trong đời sống học đường, chàng không muốn liên hệ với các bạn trỗi bật hơn mình về phương diện khoa học, sức mạnh thân thể hay sự ứng đối mau lẹ. Chàng không ghét họ và cũng không mong cho họ bị thương tổn. Chàng chỉ đơn giản quay mặt đi nơi khác mỗi khi có dịp phải gần gũi họ.

Nhà văn cũng nói về Alyosha trong tác phẩm Anh Em Nhà Karamazov: “Chàng có khuynh hướng tự biến mất trong nghĩ ngợi.”]

Một bạn học tại Chermak củng cố thêm nền tảng cho bản tiểu sử của nhà văn như sau:

“Fyodor tỏ ra không thích thú lắm với các trò chơi của chúng tôi. Vào giờ nghỉ, hiếm khi thấy anh rời quyển sách; nếu có phải làm điều ấy thì chỉ là để nói chuyện với một trong những học sinh lớn nhất trong số chúng tôi.”

Thêm lời kể của một người bạn yếu đuối cùng sống trong khu bệnh viện và giao thiệp với anh em Fyodor những năm trong trường Chermak:

“Ngày đầu đến trường, tâm trạng tôi ứ đầy tuyệt vọng khi bỗng dưng thấy mình bị rút ra khỏi gia đình để gia nhập vào một môi trường toàn những khuôn mặt lạ. Trong giờ chơi, tôi nghe tiếng gọi quen thuộc giữa đám trẻ đông đảo. Đó là Fyodor Dostoievski, khi nhận ra tôi, lập tức tìm đến cạnh bên, xua đuổi những học sinh đang vây quanh nhạo báng tôi. Sau đó, anh thường xuyên tìm đến sau giờ học, chỉ dẫn tôi bài vở và xoa dịu nỗi buồn cho tôi bằng những câu chuyện vui thú của anh.”

Những dẫn chứng trên đã soi sáng hai phương diện nổi bật trong cá chất Dostoievski: “Sự trung kiên độc lập và ước muốn đích thân can thiệp chống lại những bất công nhìn thấy chung quanh.”

*

* *

Thập niên 1830 là thời kỳ mang nhiều phản ứng trên địa hạt văn hóa của nước Nga. Cuộc lật đổ của nhóm Décembristes –tuy chóng thất bại- đã du triều đình Nicholas I vào nỗi ám ảnh sợ hãi. Một chế độ kiểm soát chặt chẽ trên từng lời nói vây bủa khắp các tầng lớp dân chúng. Một số sách xuất bản tự do bị cấm chỉ. Nhà triết học Chadaayev bị tuyên bố mất trí. Nhà phê bình Nadezhin, người đã phát hành những bản văn nói lên ý tưởng báng bổ sự lạc hậu vô vọng của nước Nga, khi ấy bị lưu đày.

Các nhà văn cũng chịu chung số phận đau khổ theo vận số không may của toàn nước Nga thời kỳ này: Púshkin bị cô lập giữa triều đình (và năm 1837 bị giết chết trong một cuộc đấu súng). Lermontov bị buộc phải đổi tới vùng đất Caucase. Gogol suy nhược thần kinh và biến mất khỏi nước Nga trong các chuyến lưu vong ngoại quốc.

Thập niên 1830 cũng lại là thời kỳ phong phú, sinh sản được nhiều trái quả tốt trong văn chương Nga và đặt nền tảng cho những sáng kiến mới trong tiểu thuyết văn xuôi sẽ đến trong thập niên kế tiếp.

Púshkin viết những tác phẩm hàng đầu như Con Đầm Bích, Con Gái Ngài Đại Úy. Lermon -tov với Con Người Của Thời Đại Hôm Nay. Gogol gây một mối xúc động mạnh trong sự chọc thủng nền văn chương cổ điển với tuyển tập Những Buổi Tối Trong Trang Trại Gần Dikaka, tiếp liền sau đó là sự phô bày tàn nhẫn về giới quan lại suy đồi trong Viên Tổng Thanh Tra. Ngoài ra, Gogol còn vẽ thêm những bức chân dung kỳ diệu về cảnh sống của giới người hèn kém trong tập Những Chuyện Kể St. Pétersbourg và Những Linh Hồn Chết. Nhiều tác phẩm của tác giả ngoại quốc cũng được phiên dịch sang Nga ngữ trên các báo định kỳ: Honoré de Balzac, Victor Hugo, George Sand, Paul de Kock và Frédéric de Soulié.

Tại trường nội trú, say mê đọc tất cả những tác phẩm này, một chân trời huyễn mộng đã mở ra trước mắt Dostoievski. Cái thực tại buồn bã được nhà văn chôn vùi trong chữ nghĩa, trong những giấc mộng cô đơn và trong các cuộc tâm sự với người anh mà ông vô cùng yêu quí.

Thế rồi, cùng với Mikhail, Dostoievski cũng bắt đầu xây dựng cho mình một thế giới riêng. Dự tính đầu tiên là về một “tiểu thuyết rút từ cuộc sống ở Venice.” Trong khi Mikhail âm thầm sáng các vần thơ, Fyodor lại lần lượt mơ màng chính mình trong vai trò các nhân vật thời Trung Cổ. Trên sự tưởng tượng, Fyodor không ngớt vẽ hình các thành phố Venice, Constantinople và phương Đông huyền bí nhiều màu sắc. Mầm yêu thích văn chương mà ông bà bác sĩ Dostoievski từng cấy trồng trong con cái, bấy giờ đã bắt đầu thấy trái quả nẩy sinh.

IX.

Thời gian này, sức khỏe bác sĩ Dostoievski khởi sự xuống dốc, nhưng ông không ngừng lo nghĩ theo tương lai con cái. Ông sợ các con sẽ phải kết thúc cuộc đời như những kẻ hành khất. Lúc nào ông cũng bảo với họ rằng ông là một người nghèo, và họ phải tự lo liệu sửa soạn cho chính cuộc đời họ về sau.

Những năm cuối cùng của anh em Dostoievski trong Moscow nhuốm màu đen tối bởi sự đau yếu của người mẹ. Từ năm 1835, sau khi sanh người con cuối cùng, bệnh lao phổi thật sự hoành hành trên cơ thể bà. Mùa thu 1836, bà kiệt sức hẳn đến không thể rời phòng hay ngay cả tự cầm lược chải đầu.

[Trong một bản hồi ký cảm động, Andrei viết: “Đây là thời gian buồn bã nhất trong thời thơ ấu của chúng tôi. Chúng tôi sắp phải mất đi người mẹ thân yêu trên từng giây phút. Cha trở nên hoàn toàn suy sụp (...) Luôn luôn, mẹ buộc chúng tôi phải hé mở cánh cửa để bà có thể nghe tiếng chồng con trong những đêm đọc sách. Những ngày cuối tuần, bà xin hai anh Mikhail và Fyodor đọc cho nghe những tác phẩm của Púshkin và Schiller. Cho đến ngày cuối đời, bà vẫn muốn dự phần trong mọi chuyện của gia đình.”]

Nhưng không chỉ sự đau yếu của bà mẹ làm rối loạn đời sống gia đình thôi, lại còn cái quyết định về tương lai đám trẻ đã là nỗi đe dọa nội tâm anh em Dostoievski nhiều nhất. Bác sĩ biết rằng hai người con trai lớn đã nuôi chắc hy vọng được tiếp tục theo học đại học. Nhưng với ông, một nền giáo dục đại học sẽ chỉ cung ứng cho con ông kiến thức chứ không phải nghề nghiệp. Ông muốn cuộc đời các con sẽ được bảo đảm vật chất hơn trong những địa hạt thuộc chính phủ. Vì thế, mùa thu 1836, dựa vào chức vụ riêng, bác sĩ nạp đơn lên Hoàng Đế xin cho hai con lớn được thừa nhận vào trường Kỹ Sư Công Binh ở St. Pétersbourg, trực thuộc nhà nước và do chính phủ đài thọ mọi khoản phí tổn. Làm điều này, bác sĩ nhắm vào lợi điểm: Sau khi tốt nghiệp, sinh viên sẽ được bảo đảm một cuộc sống chắc chắn. Vả chăng, vào thời ấy, khi Hoàng đế Nicholas I lưu tâm đến việc củng cố quanh ông một chế độ chuyên quyền thì điều khôn ngoan nhất là trở thành những kỹ sư quân đội. Thêm nữa, tại một nơi như trường Kỹ Sư Công Binh, bác sĩ yên tâm hơn trong việc giữ con xa khỏi tư tưởng nổi loạn âm ỉ lúc bấy giờ đã trở thành luồng sóng cuốn hút sinh viên tại các trường đại học.

Nhưng với anh em Dostoievski, quyết định của cha đã tạo nên một cú xúc động lớn. Cả hai đều muốn trở thành nhà văn! Đặc biệt với Fyodor, mọi khát vọng âm thầm dành nghĩ về con đường văn chương dường như đang bị phá nát. Tất cả đều phải dẹp hết trước ý muốn sắt đá của người cha, nhất là khi lá đơn gửi lên Hoàng Đế đã được chấp nhận.

[“Anh tôi và tôi được đem đi St. Pétersbourg để theo học trường Kỹ Sư Cơ Khí. Một tương lai ước mơ rõ ràng đã bị tàn hủy”, Dostoievski đã viết, ba mươi hai năm sau.

Duy chỉ một lời phát biểu trực tiếp (thời gian bác sĩ còn sống) là nói lên lẫn lộn giữa lòng thương dành cho cha và nỗi bất mãn âm thầm trong tâm hồn Dostoievski: “Thật tội nghiệp cha đáng thương của chúng ta. Quả là con người kỳ lạ! Cha đã cưu mang biết bao bất hạnh. Em muốn khóc khi nghĩ đến những cay đắng của cha mà chẳng điều gì có thể an ủi nổi ông. Nhưng anh ạ, Papa không biết gì về thế giới bên ngoài. Ông đã sống trong đời 50 năm nhưng lúc nào cũng chỉ mang trong đầu các ý nghĩ cổ hủ có từ ba mươi năm trước. Thật là một sự ngờ nghệch đầy hạnh phúc! Dường như ông không chút nào thấm cảm điều ấy, nhưng đó lại là nguyên nhân cho số phận khổ sở của chúng ta.”

Những lời trên được viết ra trong một lá thư gửi Mikhail năm 1837, ngay sau cái chết của bà mẹ, điều đã làm rút đi gần hết năng lực chống đỡ của bác sĩ Dostoievski.]

X.

Tháng 2/1837, bà Marya Netchayeva Dostoievski qua đời. Cái chết của người mẹ mang cùng ý nghĩa “phân tán gia đình”.

[Về sau, trong văn chương, Dostoievski làm sống dậy hình ảnh mẹ qua các nhân vật Aleksandra Mikhailovna trong Netochka Nezvanova; bà mẹ của Arkady trong Tuổi Trẻ Trinh Nguyên; và bà mẹ của Alyosha trong Anh Em Nhà Karamazov.]

Cũng thời gian đám tang mẹ, tin chết của Púshkin trong cuộc đấu súng ngày 27/1/1837 lại là biến cố đau lòng thứ hai cho anh em Dostoievski. Điều này rõ ràng tác động tâm não Fyodor. Nhà văn đã nói với anh: “Nếu trong gia đình không có tang của mẹ, hẳn là em sẽ xin phép cha để tang cho Púshkin.”

Năm 1837, tất cả xem ra đều mất hết!

Những năm tại Moscow của Dostoievski chấm dứt trong buồn bã, nhưng điều ấy không có nghĩa rằng ông trải qua thời kỳ ấu thơ ảm đạm. “Tôi không bao giờ quên tình thương của cha mẹ đã cho khi tôi còn bé”, ông viết lúc gần cuối đời.

[Trong nhiều tác phẩm, Dostoievski thường vẽ hình cuộc sống đau khổ của trẻ em; nhưng phải lưu ý rằng, với cuộc sống riêng ông thời tuổi nhỏ chưa hẳn là như thế. Sự liên hệ giữa cha mẹ và con cái trong gia đình Dostoievski được ràng buộc bằng một sợi dây tình cảm tốt. Quả thật bác sĩ là người có một cá chất đa nghi, khó chịu, luôn bị dày vò lo lắng bởi tiền bạc. Nhưng người ta phải tự hỏi Fyodor Dostoievski sẽ ra sao nếu không từng có được một người cha nhiều nghị lực, giỏi xoay sở và cố lòng đặt trên con mình nhiều hoài bão?

Thời thơ ấu, Dostoievski sống trong tình thương vô biên của cha mẹ, tình bạn với các anh chị em; những mùa nghỉ hè ở Darovoye, những giáo đường và tu viện giữ vai trò trọng yếu trong đời sống tín ngưỡng của gia đình, và, có lẽ nhiều hơn hết là những quyển sách ông từng được đọc.

Chính cha mẹ Dostoievski đã nhen nhúm trong ông một tình yêu sâu xa cho văn chương, sôi nổi và hoàn hảo đến độ đời sống kỷ luật và sự rèn luyện khắc kỷ của trường Kỹ Sư Công Binh về sau cũng không làm tiêu diệt được.

Những điều như thế đã nói lên rằng, Dostoievski có được một tuổi thơ dễ chịu may mắn hơn so với nhiều văn thi sĩ (Nga và thế giới) đi trước, hoặc cùng thời với ông --như Lermontov, John Keats, Edgar Poe..v.v.]

[]

---

(1) André Gide, nhà văn Pháp (1869-1951).

(2) William Shakespear, kịch tác gia vĩ đại người Anh (1564-1616).

(3) Ngày nay nó được dùng làm cơ sở nghiên cứu bệnh lao phổi. Hai tòa nhà khác của bệnh viện cũng được bảo trì. Tòa nhà bên trái nhìn vào từ đường phố bây giờ là viện bảo tàng Dostoievski.

(4) Anna Grigoyevna, người vợ thứ hai của nhà văn, về sau kể lại: “Fyodor Mikhailovich hay gợi nhắc thời thơ ấu êm đềm và nói rất nồng nhiệt về bà mẹ –người thường gọi chàng là ‘cậu nhỏ Fedya điên đảo’. Chàng đặc biệt yêu thương anh Mikhail và Varenka. Còn những người em khác không lưu lại bao nhiêu cảm nghĩ sâu đậm trong lòng chàng.”

(5) Sự tương phản rõ rệt trong tính tình giữa cha và mẹ sẽ được tìm thấy đầy trong các tác phẩm về sau của Dostoievski, qua đó, những nhân vật chính thường sở hữu cả hai cá chất cực độ trái ngược.

(6) Sự trình bày của Goethe về cha mẹ –rằng từ cha, Goethe nhận được “khổ người, sự rành mạch và những phương cách nghiêm trang” và từ mẹ, ông thừa hưởng “tinh thần vui vẻ, yêu thích các câu chuyện kể” thì cũng ứng dụng với Fyodor Dostoievski

(7) Về sau, lòng ngưỡng mộ của nhà văn đối với loại hài kịch này được phô bày rõ rệt qua bức tranh miêu tả tình yêu của người tù cho sân khấu ca kịch trong tác phẩm Căn Nhà Của Thần Chết.

(8) Ann Radcliffe, nữ văn sĩ Anh (1764-1823), sống cùng thời với Coleridge và cuộc cách mạng 1789 ở Pháp, bà là tác giả những tập truyện kinh dị như le Roman de la Forêt, les Mystères d’Udolpho; l’Italien ou le Confessional des pénitents noirs…

(9) Miguel de Cervantès, nhà văn Tây Ban Nha (1574-1616), tác giả của la Galatea à Don Quichotte rất nổi tiếng…

(10) Sir Walter Scott, nhà văn Tô Cách Lan (1771-1832).