Thiền là gì mà khi xưa Lâm Tế ( ?-867) la hét vung gậy trước thính chúng thay vì nói năng nhỏ nhẹ, như đã ghi trong thiền sử sau đây:
Ðịnh thượng tọa hỏi Lâm Tế: «Thế nào là đại í của pháp Phật?». Tế bước xuống thiền sàn, nắm lấy thượng tọa, xáng cho một bạt tai, rồi xô ra. Ðịnh đứng khựng. Ông tăng đứng bên nhắc: «Ðịnh thượng tọa, sao không lạy hòa thượng đi?» Ðịnh toan lạy thì ngay lúc ấy hốt nhiên đại ngộ.
Nhân nói đến thiền sư Lâm Tế, tôi nhớ đến kỷ niệm vào năm 1969 tôi thường vào nghiên cứu kinh điển, triết học Phật giáo (phần nhiều của dịch giả Thích Thiện Hoa và Thích Minh Châu) và tịnh tọa trong cổ tự Giác Viên ở Phú Lâm Saigon và được biết đây là ngôi cổ tự thuộc dòng thiền Lâm Tế chánh tông. Vị sư trụ trì hiện giờ của Giác Viên cổ tự là Thích Huệ Viên, kế thừa đại lão hòa thượng Thích Thiện Phú (1905-1995).
Thiền là gì mà khi xưa Tăng Xán (?-606) chỉ nói vài câu thay vì nói dài dòng, đã làm cho Ðạo Tín (580-651) liễu ngộ ‘trói buộc là giải thoát’ như đối thoại sau:
Ðạo Tín bạch: Cúi xin Hòa Thượng từ bi chỉ cho đệ tử con đường giải thoát.
Tăng Xán hỏi: Ai trói ngươi?
Ðạo Tín bạch: Không ai trói hết.
Tăng Xán nói: Vậy sao còn cầu giải thoát?
Tín phát đại ngộ ngay dưới lời nói, bỏ công chín năm khổ cầu.
Ðặc biệt hơn nữa, thiền là gì mà trong thế giới thiền ngôn lại có câu ‘phùng Phật sát Phật (Bụt)= gặp Phật giết Phật (Bụt)’. Theo chỗ tôi hiểu, đây là thiền ngôn có năng lực đánh tan ý đồ của những người khéo lạm dụng danh từ để tạo sự cuồng tín cho những ai chưa am tường phật giáo. Ðấy cũng là chỗ đặc thù của Phật giáo mà các tôn giáo khác không có. Phật giáo tồn tại nhờ bình đẳng tánh trí và không chấp trước về danh từ qua câu nói này. Sự không chấp trước được xem là cây đao GIÁC NGỘ của Phật giáo đốn ngã tận gốc sự cuồng tín dựa vào hư tự, và cũng là sự hấp dẫn giới trí thức tây phương đến với Phật giáo, mở đường cho sự tiến hóa chung của nhân loại THẤY TÔN GIÁO TRONG KHÔNG TÔN GIÁO và ngược lại = SẮC TỨC THỊ KHÔNG, KHÔNG TỨC THỊ SẮC.
Nói về Phật giáo Việt Nam tức là nói đến kinh điển Phật giáo được dịch từ Phạn ngữ hay Hán ngữ của các cao tăng như Kim Cang, Viên Giác, Lăng Nghiêm, Duy Thức Luận, Trung Bộ Kinh, Trường Bộ Kinh, Ðại Bát Niết Bàn Kinh, Lăng Già Tâm Ấn, Pháp Bảo Ðàn Kinh, Duy Ma Cật, Hiền Ngu v.v và những lời đối đáp của các vị thiền sư xưa. Những lời đối đáp đó đôi khi cộc lốc khiến những ai còn nhiều chấp trước về danh từ, còn cần nghe những lời ru ngủ về mặt tâm lý, còn đi tìm phật, tìm trời ngoài tâm thì khó lãnh hội được lý nghĩa của thiền ngôn xưa, thí dụ:
chuyện 1:
Nghiêm Dương tôn giã ở Tân Hưng, có thầy tăng hỏi:
«Phật là gi?»
«Cục đất.»
«Pháp là gì?»
«Ðất lăn.»
«Tăng là gì?»
«Ăn cháo ăn cơm.»